Mukātil b. Süleyman kimdir ?

Mukātil b. Süleyman, Kur’an tefsiri tarihinde çok erken dönemde yaşamış ve özellikle ayetlerin ilk muhataplarını, olayları ve şahısları isimlendirmesiyle dikkat çeken bir müfessirdir.

Tam adı Ebü’l-Hasen Mukātil b. Süleyman el-Belhî’dir. Hicrî 2. yüzyılda yaşamış, 150/767 yılında Basra’da vefat etmiştir. Belh kökenlidir; Merv, Irak ve Basra gibi ilim merkezlerinde bulunmuştur. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

Onu önemli yapan en büyük özellik, günümüze ulaşan en eski tam Kur’an tefsirlerinden birinin ona nispet edilmesidir. Tefsîru Mukātil b. Süleyman baştan sona Kur’an’ı açıklayan erken dönem tefsir anlayışını görmemiz açısından çok değerli bir eserdir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

Tefsirinin özelliği ne?

Bizim Ankebût Suresi’nde gördüğümüz özellik tam da burada ortaya çıkıyor. Mukātil ayeti sadece kelime anlamıyla açıklamıyor. Sık sık:

“Bu ayet kim hakkında indi?”
“Buradaki kişi kim?”
“O sırada ne olmuştu?”
“İlk muhatap kimdi?”

sorularına cevap vermeye çalışıyor.

Bu nedenle tefsirinde Sa‘d b. Ebî Vakkas, Ebû Cehil, Ayyâş b. Ebî Rebîa, Utbe, Şeybe gibi çok sayıda kişinin adıyla karşılaşabiliyoruz. Bu yönüyle Kur’an’ın ilk dönemlerde nasıl anlaşıldığını araştırırken son derece değerli bir kaynak. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

Ancak burada çok önemli bir ayrım var.

Mukātil’in her rivayeti kesin kabul edilir mi?

Hayır.

Mukātil, tefsir alanındaki tarihî önemiyle hadis rivayetindeki güvenilirliği bakımından aynı şekilde değerlendirilmemiştir.

Özellikle hadis âlimleri onu ciddi biçimde eleştirmişlerdir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin aktardığı değerlendirmelere göre, rivayetlerinde sağlam isnada yeterince dikkat etmemesi, bazen kendilerinden doğrudan işitmediği kişilerden nakiller yapması ve çelişkili senedler kullanması sebebiyle hadis otoritelerince ağır tenkitlere uğramıştır; hadis rivayetinde “metrûk” kabul eden âlimler olmuştur. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

Bu bizim okumamız açısından çok önemli.

Mesela Mukātil:

“Bu ayet falanca kişi hakkında indi.”

dediğinde bunu hemen:

“Kesinlikle ayetin nüzul sebebi budur.”

diye almamak gerekir.

Daha sağlıklı yöntem:

“Mukātil bunu böyle naklediyor. Taberî ne diyor? İbn Kesîr ne diyor? Vâhidî ne diyor? Sahih hadislerde buna dair bir rivayet var mı?”

diye karşılaştırmaktır.

Bir başka tartışmalı tarafı

Mukātil, Allah’ın sıfatlarıyla ilgili görüşleri nedeniyle de erken dönemden itibaren tartışılmıştır. Bazı âlimler onu teşbih ve tecsime yaklaşmakla suçlamış; ona nispet edilen bazı görüşlerin gerçekten kendisine ait olup olmadığı ve nasıl anlaşılması gerektiği konusunda da ilmî tartışmalar yapılmıştır. Dolayısıyla özellikle itikadî konularda Mukātil’i tek başına ölçü kabul etmek doğru olmaz. (TDV İslâm Ansiklopedisi)

Fakat bütün bu tenkitlere rağmen onun tefsiri çok kıymetli bir tarihî kaynak olmaya devam ediyor. Çünkü bizi hicrî ikinci yüzyılın başlarındaki tefsir dünyasına çok yaklaştırıyor.