Sevdiğini kaybetmemek için adaletini kaybetme
Bir insan, kendisine yapılan nankörlüğe üzülürken kendi nankörlüğünü göremeyebilir mi?
“Ben onlar için neler yaptım!” derken, kendisi için yapılanları unutabilir mi?
Caner’in hikâyesine biraz da bu soruyla bakalım. Çünkü bu hikâyede incinmiş bir baba var. Ama aynı zamanda, kendi davranışlarını da gözden geçirmesi gereken bir insan var. Acısı gerçek olabilir. Yine de acı çekmiş olmak, verdiği bütün kararları doğru yapmaz.
Dört kız kardeşin arasında büyüyen tek erkek çocuk… Evde ayrı bir yeri var. İstekleri daha çabuk karşılanıyor. Hataları daha kolay bağışlanıyor. Kız kardeşleri sorumluluk alırken onun bazı sorumlulukları başkaları tarafından üstleniliyor.
Bir çocuk böyle bir ortamdan şu yanlış sonucu çıkarabilir:
“Benim isteğim daha önemli. İnsanlar benim için fedakârlık yapmalı.”
Oysa bir çocuğun erkek olması, onu kız kardeşlerinden daha kıymetli yapmaz. Ailenin sevgisi de ona başkalarının hakkını aşma yetkisi vermez.
Lokman sûresinin başında karşımıza hikmetli bir kitap çıkar. 2–5. ayetlerde bu kitabın güzel davrananlara yol gösterdiği; namaz, zekât ve ahiret bilinciyle yaşayanların doğru yol üzerinde bulunduğu anlatılır. Diyanet İşleri Başkanlığı’
Bu başlangıcı Caner’in hayatına taşıdığımızda şöyle bir soru beliriyor: Hayatımızın ölçüsünü ne belirliyor? İsteğimiz mi, alıştığımız ayrıcalık mı, yoksa Allah’ın gösterdiği yol mu?
Çünkü insan her istediğini elde edebilir, yine de doğru yolda olmayabilir. Caner’in çocukluğunda her kapının önünde açılması, her kararının isabetli olacağı anlamına gelmiyordu.
İleride Çiğdem’le evlenmek istediğinde ailesinin uyarılarını dinlemiyor. Elbette ailenin her itirazı doğru değildir. Evlenecek insanın kendi kararını verme hakkı vardır. Ama karar vermekle, uyarıları incelemeye bile yanaşmamak farklı şeylerdir.
“Söylediklerinizin dayanağı ne?” diye sorabiliriz. Karşımızdaki insanın davranışlarına bakabiliriz. Kendi isteğimizi de sorgulayabiliriz. Fakat yalnızca duymak istediğimizi dinlersek, kararımızı sınayacak kapıları kendimiz kapatmış oluruz.
6–7. ayetlerde Allah’ın yolundan uzaklaştıran sözlerden ve ayetleri dinlemeye büyüklenerek sırt çeviren insandan söz edilir. Diyanet Kur’an Platformu Burada doğrudan Allah’ın ayetlerine karşı tutum anlatılıyor. Aile içindeki her anlaşmazlığı buna eşitleyemeyiz. Ancak kendi hayatımıza şu soruyu sorabiliriz:
Ben bir sözü yanlış olduğu için mi reddediyorum, işime gelmediği için mi?
İnsan bazen gerçeği işitiyor. Fakat kabul ederse bir isteğinden vazgeçmesi gerekecek. İşte o noktada kulağını kapatıyor.
Caner’in evliliği acıya dönüşüyor. Anlatılanlara göre Çiğdem’in kırıcı davranışları var. Sonra Feriha’yla yaptığı ikinci evlilikte de ağır bir hayal kırıklığı yaşıyor.
Burada herkesin sorumluluğunu yerinde tutalım. Bir insanın yanlış tercih yapmış olması, ona yapılan haksızlığı hak ettiği anlamına gelmez. Aldatan, aldatmasının; zulmeden, zulmünün hesabını taşır. Caner de kendi kararlarıyla ve davranışlarıyla yüzleşir.
Ama insan yaşadığı acının içinden çıkarken kendisine bakmazsa, aynı yanlışı başka bir ilişkide sürdürebilir. Değişen isimler olur; kararlarını yöneten düşünce yerinde kalır.
Caner’in hayatında iki kızı var: Füsun ve Saadet. Şimdi bütün umudunu onların sevgisine bağlıyor. Veriyor, yetişiyor, istekleri karşılıyor. Belki bir gün içtenlikle sarılacaklarını, yanında duracaklarını bekliyor.
Bir babanın bu özlemini anlayabiliriz. İnsanın evladından uzak kalması kolay değil.
Fakat şu soruyu da sormamız gerekiyor:
Caner kızlarına ihtiyaç duydukları desteği mi veriyor, yoksa onları kaybetme korkusuyla her talebe boyun mu eğiyor?
İkisinin görünüşü bazen birbirine benziyor. İkisinde de para harcanıyor, emek veriliyor. Ama birinde çocuğun iyiliği gözetiliyor; diğerinde babanın korkusu karar veriyor.
Lokman sûresinin 12. ayetinde hikmetle birlikte şükür karşımıza çıkar. Allah’ın Lokman’a verdiği hikmet, Allah’a şükretme çağrısıyla anlatılır. Şükrün faydasının da şükreden insana döndüğü bildirilir. Diyanet Kur’an Platformu
Hikmeti burada düşünelim. Bir baba çocuğuna her istediğini verebilir. Ama verdiği şeyin çocuğunu nasıl etkilediğini düşünmüyorsa, sevgisini iyi yönetemeyebilir. Bazen ihtiyacı karşılamak gerekir. Bazen de bir isteği karşılamayıp bunun nedenini sakinlikle anlatmak gerekir.
Caner’in kızlarına maddi destek vermesi tek başına yanlış değildir. Babanın bakım sorumluluğu zaten vardır. Bu sorumluluk, çocuğun sevgisini kazanmak için kullanılan bir pazarlığa dönüşmemeli.
Hikâyede Füsun’un babasına yaklaşımı, “İstediğimi verirsen görüşürüm” noktasına geliyor. Böyle bir söz inciticidir. Fakat buna verilecek cevap, sevgiyi bir başka pazarlığa çevirmek olmamalı.
Caner şöyle diyebilmeli:
“Seni seviyorum. Üzerime düşeni yapacağım. Ama görüşmemizi para şartına bağlaman beni yaralıyor. Bunu konuşmamız gerekiyor.”
Belki kızının da anlatacakları vardır. Kırgınlıkları, yanlış öğrendikleri, babasının fark etmediği eksiklikleri… Onları da dinlemek gerekir. Bir ilişkiyi düzeltmek için yalnızca kendi acımızı anlatmamız yetmez.
Lokman’ın oğluna seslenişine bakalım:
“Yavrucuğum…”
Bu hitapta yakınlık var. Ardından gelen öğütlerde ise sorumluluk var. Şefkatle sınır aynı konuşmanın içinde bulunabiliyor.
- ayetteki ilk büyük uyarı, Allah’a ortak koşmamak. Şirkin ağır bir zulüm olduğu bildiriliyor. kuran.diyanet.gov.tr
Burada dikkatli konuşmalıyız. Çocuğunu çok seven veya ona sınır koymakta zorlanan her anne babaya “Çocuğunu ilah edindin” diyemeyiz. Şirk, Allah’a ortak tanımakla ilgili ağır bir meseledir. Ancak bu uyarının ışığında sevgimizin kararlarımız üzerindeki yerini sorgulayabiliriz.
“Çocuğum üzülmesin” diye bir haksızlığı onaylıyor muyum? “Benden uzaklaşmasın” diye başkasının hakkını çiğniyor muyum? Allah’ın yanlış dediğini, sevdiğim istiyor diye kendime doğru gösteriyor muyum?
Bu soruların cevabı önemli.
Çünkü sevdiğimiz insanın isteği, bize haksızlık yapma izni vermez.
Caner’in aradığı yakınlık, kendisine de çocuklarına da zarar veren bir teslimiyete dönüşüyorsa, orada durup düşünmesi gerekir. Evladına sevgisini koruyarak yanlış bir talebe hayır diyebilir. Hatta bazen babalığın gereği tam da budur.
Şimdi dört kız kardeşe dönelim.
Hikâyede onlar yıllarca Caner’in yanında duruyor. İşine koşuyor, sıkıntısını paylaşıyor, düştüğünde elinden tutuyorlar. Caner ise bütün dikkatini kızlarından beklediği sevgiye verdiği için, yanı başındaki bu emeği yeterince görmüyor.
İnsanın böyle bir körlüğü olabiliyor:
Kendisine verilmeyene o kadar odaklanıyor ki verileni fark etmiyor.
10–11. ayetlerde yaratılışa dikkat çekilir; insan Allah’ın eserlerini görmeye çağrılır. 20. ayette ise açık ve gizli nimetler hatırlatılır. Bu ayetlerin merkezinde Allah’ın kudreti ve nimetleri vardır. Diyanet Kur’an Platformu Buradan kendi hayatımıza dönüp bize ulaşan iyiliklerin de farkına varmayı öğrenebiliriz.
Caner, “Kızlarım beni görmüyor” diye üzülürken kız kardeşlerini görüyor mu? Onların yorgunluğunu soruyor mu? Bir ihtiyaçları olduğunda aynı hassasiyeti gösterebiliyor mu?
Onlar onun kardeşleri. Kendilerine ait hayatları, ihtiyaçları ve sınırları var. Caner’i sevmeleri, sürekli onun yükünü taşımak zorunda oldukları anlamına gelmez.
Vefa, alınan desteği olağan bir hizmet gibi görmemekle başlar.
Tam burada şükür meselesi bize de dönüyor. Biz Allah’ın verdiği nimetleri nasıl karşılıyoruz? Eksik gördüğümüz bir şey yüzünden, elimizdeki bütün iyilikleri değersiz mi sayıyoruz?
Caner’in çocuklarından beklediği farkındalığı, kendi hayatında da göstermesi gerekiyor. Bizim de öyle.
- ayette anneye ve babaya karşı minnettarlık hatırlatılır; annenin taşıdığı zahmete özellikle dikkat çekilir. Ardından 15. ayette, anne baba şirke zorlarsa onlara bu konuda uyulmaması, yine de kendileriyle iyi geçinilmesi istenir. kuran.diyanet.gov.tr
Ne kadar önemli bir ölçü: Bir insanın üzerimizde emeği bulunabilir. Ona iyi davranırız, emeğini unutmayız. Yine de yanlışına katılmayız.
Caner hem bir evlat hem bir baba. Anne babasının kendisi için yaptıklarını takdir edebilir; kendisini yetiştirirken yaptıkları hataları da fark edebilir. Sonra kendi çocuklarıyla ilişkisinde o hataları düzeltmeye çalışabilir.
Füsun ve Saadet de babalarının emeğini görmeli. Babalarının eksiklerini söyleyebilirler; bunu aşağılamaya veya çıkar şartına dönüştürmeden yapmaları gerekir. Saygı, aile içinde herkesin sorumluluğu.
- ayette küçücük bir işin, hardal tanesi ağırlığında bile olsa Allah’ın bilgisinin dışında kalmayacağı anlatılır. kuran.diyanet.gov.tr
Bu hatırlatma, hikâyedeki herkese yönelir.
Bir çocuğun zihnine babası hakkında yerleştirilen haksız bir söz… Bir babanın dinlemeden geçtiği bir kırgınlık… Bir kardeşin kimse fark etmeden yaptığı iyilik… Hiçbiri Allah’ın bilgisinin dışında değil.
Bu yüzden yalnızca görünür fedakârlıklarımızı sayarak kendimizi temize çıkaramayız. Gizli tuttuğumuz haksızlıkları da düşünmeliyiz. Aynı şekilde, görülmeyen iyiliğimizin değersiz olduğunu da sanmamalıyız.
- ayette namaz, iyiliği gözetmek, kötülüğe karşı durmak ve sıkıntı karşısında sabır birlikte anılır. kuran.diyanet.gov.tr
Caner için sabır, yanlış olduğunu gördüğü düzeni yıllarca aynı biçimde sürdürmek anlamına gelmemeli. Zor bir konuşmayı sakinlikle yapabilmek de sabır ister. Kendi hatasını kabul etmek de. Çocuğunun tepkisine rağmen makul bir sınırı korumak da.
“Artık her istediğini karşılayamayacağım” derken öfkelenmemek, sevgisini geri çekmemek, üstüne düşen sorumluluğu da bırakmamak… Bunları birlikte yapabilmek emek ister.
Namazın yanında insanlarla ilişkimize de bakmamız gerekiyor. Allah’ın huzurunda hesap vereceğini bilen insan, evindeki sözünü ve davranışını da ciddiye alır.
18–19. ayetlerde kibirli tavırdan uzak durmak, insanlara tepeden bakmamak, yürüyüşte ve seste ölçüyü korumak öğütlenir. kuran.diyanet.gov.tr
Caner çocukken evin merkezine yerleştirilmiş olabilir. Fakat yetişkinliğinde, herkesten daha önemli olmadığını öğrenmekle sorumlu. Kız kardeşinin uyarısını küçümseyemez. Kızının sözünü yalnızca kendisini rahatsız ediyor diye susturamaz. Kendi acısını anlatırken başkasının onurunu ezemez.
Bu öğütler kızları için de geçerli. İsteklerini dile getirirken babalarını incitme hakları yok. Bir evde sesini en çok yükseltenin sözü geçiyorsa, orada herkesin konuşma biçimini yeniden öğrenmesi gerekiyor.
Bir de 21. ayet var. Allah’ın indirdiğine uymak yerine atalarından gördüğüne tutunan bir tavır eleştiriliyor. kuran.diyanet.gov.tr Ayetin doğrudan konusu inanç ve Allah’ın rehberliğine karşı tutumdur. Bu sorgulamayı kendi aile alışkanlıklarımıza da taşıyabiliriz.
“Bizim evde erkek çocuk böyle büyütülürdü.”
“Bize hayır denmedi; biz de çocuğumuza diyemeyiz.”
Bir davranışın aileden gelmesi, onun doğru olduğunu göstermez. Caner çocukluğundaki ayrıcalığı şimdi kızlarına başka bir biçimde sunuyorsa, geçmişi tanımakla yetinmemeli. Bugünkü davranışını değiştirmeli.
O zaman hikâyede yeni bir imkân doğar. “Ben böyle yetiştim” dediği yerde durmak yerine, “Bundan sonra nasıl davranacağım?” diye sorabilir.
Peki neye tutunacak?
- ayette iyilik yaparak Allah’a yönelen insanın sağlam bir dayanağa tutunduğu anlatılır. Diyanet İşleri Başkanlığı’
Caner’in buna ihtiyacı var. Kızlarının her gün değişebilen ilgisine bakarak kendi değerini ölçerse çok yorulur. İnsanlarla bağını korurken, neyin doğru olduğuna dair dayanağını da sağlam tutmalı.
“Beni sevsinler diye ne yapmalıyım?” sorusunun yanına şu soruyu koymalı:
“Ben bu ilişkide nasıl adil ve iyi davranabilirim?”
8–9. ayetlerde imanla birlikte salih amelin anılması ve ahiret müjdesi verilmesi de bize bu yönü gösterir. İyi niyet, davranışlarımızda karşılığını bulmalı. Diyanet İşleri Başkanlığı’
Caner’in önünde hâlâ yapabileceği işler var. Kızlarıyla ilişkisini para pazarlığından çıkaracak bir konuşma yapabilir. Kız kardeşlerinin emeğini açıkça takdir edip onların ihtiyacını sorabilir. Kendi hatasının bulunduğu yerde özür dileyebilir.
Bunların hiçbiri, herkesin hemen değişeceği garantisini vermez. Ama Caner’in doğruya yönelmesi için herkesin önce değişmesini beklemesi gerekmiyor.
23–24. ayetlerde, inkâr edenler karşısında Peygamberimiz teselli edilir; dönüşün Allah’a olduğu, insanların iç dünyalarının da O’nun bilgisi içinde bulunduğu ve dünya nimetlerinin geçiciliği hatırlatılır. Diyanet İşleri Başkanlığı’ Bu ayetleri ailedeki kişileri inkârcı ilan etmek için kullanamayız. Hikâyemiz açısından kendi sınırımızı hatırlayabiliriz: Başkasının iradesini bütünüyle yönetemeyiz. Kendi sorumluluğumuzu yerine getirir, sonucu Allah’a bırakırız.
Sonra 25. ayette çarpıcı bir durumla karşılaşırız. Gökleri ve yeri yaratan sorulduğunda Allah cevabını veren insanlar vardır. Fakat bu kabul, onların bütün yanlışlarını kendiliğinden düzeltmiş değildir. kuran.diyanet.gov.tr
Biz de Allah’a inandığımızı söylüyoruz. Peki bir isteğimizle hak çatıştığında ne yapıyoruz? Sevdiğimiz insan haksız olduğunda bunu söyleyebiliyor muyuz? Biz haksız olduğumuzda kabul edebiliyor muyuz?
Caner’in hikâyesinin sonunu bilmiyoruz. Kızlarının onu mutlaka terk edeceğini söyleyemeyiz. Kız kardeşlerinin her koşulda bütün yükünü taşıyacağını da bilemeyiz. İnsanlar değişebilir. Kırgınlıklar konuşulabilir. Bugün yanlış yapan biri yarın hatasını kabul edebilir.
Caner’in de böyle bir kapısı var.
Belki ilk defa kızlarına, “Sizi seviyorum; bazı şeyleri yanlış yaptığımı da görüyorum” diyecek. Belki kız kardeşlerine, “Yanımda durmanıza o kadar alışmışım ki yorgunluğunuzu fark etmemişim” diyecek.
Bu cümleleri söylemek kolay değil. Çünkü insan bazen yıllarca taşıdığı haklılık duygusunu bırakmakta zorlanıyor. Ama onarmaya başlayacağı yer de burası.
Biz de bugün tek bir yerden başlayabiliriz: En son kime haksız davrandığımızı düşünüp, o yanlışın telafisi için bir adım atabiliriz. Bir konuşma, bir özür, yerine getirilmeyen bir sorumluluk… Kendi payımıza düşen neyse onu yapabiliriz.
Başta sormuştuk: İnsan kendisine yapılan nankörlüğe üzülürken kendi nankörlüğünü göremeyebilir mi?
Göremeyebilir. Fakat görmeye başladığında hayatında başka bir yol açılır.
Caner’in bu hikâyeden alacağı en büyük ders, kimin kendisini daha çok sevdiğini hesaplamakla sınırlı kalmamalı. Kendisinin nasıl sevdiğine de bakmalı. Sevgisi adaleti koruyor mu? Kendisine ulaşan emeğin kıymetini biliyor mu? Yanlışını değiştirebiliyor mu?
Sevdiğimiz insanı kaybetmekten korkuyoruz. Bu korkuyu anlıyoruz. Yine de onun uğruna hakkı, vicdanımızı ve bize emek veren insanları gözden çıkarmamalıyız.
Sevdiğini kaybetmemek için adaletini kaybetme.

