Lokman Suresi 26-30
Kıymetli dostlar, hepinizi selamların en güzeliyle selamlıyorum. Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.
Bugün size bir soruyla başlamak istiyorum. Dün gece yatarken telefonu en son ne zaman bıraktınız? Ve bıraktığınızda içinizde ne vardı: huzur mu, yoksa tarif edemediğiniz bir yorgunluk mu?
Biz tarihin en çok şeye sahip olan nesliyiz. Cebimizde dünyanın bütün kütüphaneleri var. Bir tuşla yemek geliyor, bir tuşla dünyanın öbür ucundaki insanla konuşuyoruz. Ama aynı zamanda tarihin en yorgun, en kaygılı, en uykusuz nesliyiz.
Demek ki bir şey eksik. Sahip olduklarımız arttıkça içimizdeki boşluk küçülmüyor. Neden?
Bugün okuyacağımız beş ayet, Lokman Suresi’nin 26’dan 30’a kadar olan ayetleri, bana göre tam bu sorunun cevabı. Beş ayet, beş cümle. Ama her biri bugünkü hayatımızın bir düğümünü çözüyor.
Birincisi diyor ki: Elindekiler senin değil. İkincisi diyor ki: Bildiklerin, bilmediklerinin yanında bir damla bile değil. Üçüncüsü: Kalabalığın içinde kaybolmadın, tek tek görülüyorsun. Dördüncüsü: Zaman akıyor ve senin süren belli. Beşincisi hepsini bağlıyor: Çünkü gerçek olan yalnızca Allah’tır, gerisi geçicidir.
Hatırlarsanız sure, Lokman aleyhisselamın oğluna öğütleriyle devam ediyordu. Bir baba evladına hayatı anlatıyordu. Şimdi ise söz doğrudan Rabbimize geçiyor. Sanki deniyor ki: “Lokman’ın öğüdünü dinlediniz. Şimdi bu öğüdün dayandığı zemini görün.”
Buyurun, birlikte bakalım.
26. ayet: “Benim” dediğimiz her şey emanet
Göklerde ve yerde ne varsa Allah’ındır. Şüphesiz Allah, hiçbir şeye muhtaç olmayandır, her türlü övgüye layık olandır.
Kısacık bir cümle. Ama içindeki iddiayı bir düşünün: Göklerde ve yerde ne varsa. Yani istisna yok.
Şimdi gün içinde kaç kere “benim” dediğimizi bir sayalım. Benim evim. Benim arabam. Benim işim, benim çocuğum, benim hesabım, benim takipçim. Hatta benim bedenim, benim hayatım, kimse karışamaz.
Peki gerçekten öyle mi?
Tapusu bende olan evin bir önceki sahibi nerede? Ondan önceki nerede? O arsanın üzerinden kaç nesil geçti, hepsi “benim” dedi. Hepsi gitti, toprak kaldı. Biz mülkün sahibi değiliz, mülkün misafiriyiz.
Peygamber Efendimiz bunu ne güzel özetler. İnsanoğlu “malım, malım” der durur. Oysa yiyip bitirdiğinden, giyip eskittiğinden ve verip önden gönderdiğinden başka neyi var ki?
Bakın, üç şey saydı. Yediğin, giydiğin, verdiğin. Gerisi? Gerisi mirasçıların. Biz sadece bekçisiyiz.
Bu ayet bugün bize neden bu kadar lazım? Çünkü bugün insanı en çok yoran şey sahiplik yükü. Kaybetme korkusu. İşimi kaybeder miyim, birikimim erir mi, elimdeki gider mi? Bir de kıyas var: Onun evi daha büyük, onun tatili daha güzel, onun çocuğu daha başarılı. Ekrana her bakışımızda birinin vitrinini kendi mutfağımızla kıyaslıyoruz.
Ayet bu yükü omzumuzdan alıyor. Diyor ki: Sahibi sen değilsin ki. Sahibi olmadığın şeyin kaybından yıkılmazsın; emanetçi, emaneti geri verince iflas etmiş olmaz.
Bu, “çalışmayın, kazanmayın” demek değil, yanlış anlaşılmasın. Emanetçi emanete iyi bakar. Evine de, işine de, evladına da, bedenine de iyi bakar. Ama kalbini ona bağlamaz. El kazanır, kalp bağlanmaz.
Ayetin sonuna dikkat edin: Allah Ganîdir, yani hiçbir şeye muhtaç değildir. Hamîddir, yani her övgüye layıktır.
Bu iki isim neden burada? Şundan: Bizim ibadetimize, şükrümüze, sadakamıza O’nun ihtiyacı yok. Namaz kıldığımızda Allah’a bir şey kazandırmıyoruz. İhtiyaç sahibi olan biziz.
Bir de bugünün hastalığına bakın. Herkes beğenilmek istiyor. Kaç kişi gördü, kaç kişi beğendi, kaç kişi alkışladı? İnsan övgüye muhtaç olduğu için bir paylaşımın başında saatlerce bekliyor. Rabbimiz ise Hamîd. O, kimse övmese de övgüye layık. Bizim alkışımıza muhtaç olmayan bir Rabbe kul olmak, insanı başkalarının alkışına köle olmaktan kurtarır.
Bu ayetten eve götüreceğimiz tek cümle şu olsun: Ben malik değilim, emanetçiyim. Ve emanetçi rahat uyur.
27. ayet: Bilgi çağında bir damla olduğunu bilmek
Yeryüzündeki bütün ağaçlar kalem olsa, deniz de arkasından yedi deniz daha eklenerek mürekkep olsa, Allah’ın kelimeleri yine de tükenmez. Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.
Gözünüzü kapatıp bu sahneyi bir hayal edin. Amazon ormanları, Sibirya’nın ucu bucağı olmayan çamları, bahçenizdeki erik ağacı. Hepsi yontulmuş, kalem olmuş. Okyanusların hepsi mürekkep. Yetmedi, yedi katı daha eklenmiş.
Kalemler yazıyor, yazıyor, yazıyor. Sonra kalemler kırılıyor. Denizler kuruyor. Ama yazılacak olan bitmiyor.
Allah’ın kelimeleri nedir? O’nun ilmi, O’nun hikmeti, O’nun yaratması, “ol” deyip oldurdukları. Bir kar tanesinin deseni, bir bebeğin parmak izi, bir gözün içindeki o incecik ağ. Bunların her biri bir kelime.
Şimdi gelelim bugüne. Biz kendimize “bilgi çağı” diyoruz. Haklı bir tarafı da var. Dedelerimizin bir ömürde öğrendiğini bugün bir çocuk bir haftada görüyor. Yapay zekâ var, saniyeler içinde sayfalarca yazı yazıyor. Uzaya teleskop gönderdik, milyarlarca yıl öncesinin ışığını fotoğraflıyoruz.
Peki ne oldu? Her buluş bize “artık biliyoruz” mu dedirtti, yoksa “meğer ne kadar az biliyormuşuz” mu?
Hücreyi çözdük sandık, içinden bir kütüphane çıktı. Bir tek hücremizin içindeki yazıyı okumak için insanlık yıllarını verdi. Gökyüzüne baktık, bilim insanları bugün diyor ki: Evrenin çok büyük kısmının ne olduğunu bilmiyoruz, adını da o yüzden “karanlık” koyduk. Yani en gelişmiş cihazlarımızla vardığımız yer, bu ayetin on dört asır önce söylediği yer: Yazmakla bitmez.
Buradan iki ders çıkıyor.
Birincisi tevazu. Bugün herkes her konuda uzman. Bir video izleyen doktor oluyor, iki paylaşım okuyan fetva veriyor. Ekranın başında herkes hâkim, herkes savcı. Ayet diyor ki: Dur. Senin bütün bildiğin, o denizlerden bir damla bile değil. Bilgi insanı büyütmez, bildiğinin azlığını bilmek büyütür.
Mûsâ aleyhisselam ile Hızır kıssasını hatırlayın. Bir peygamber, bilmediğini öğrenmek için yola düşüyor. Bir peygamber “bana öğret” diyebiliyorsa, bize “ben bilirim” demek hiç yakışmaz.
İkincisi teslimiyet. Başımıza bir şey geliyor, “neden ben, neden şimdi” diyoruz. İşler istediğimiz gibi gitmiyor, isyan ediyoruz. Çünkü hikâyenin sadece bir satırını görüyoruz. Yedi denizlik bir kitabın tek satırına bakıp kitabın tamamı hakkında hüküm veriyoruz.
Ayetin sonundaki iki isim tam bunun ilacı: Azîz ve Hakîm. Azîz, yani gücü her şeye yeter. Hakîm, yani her yaptığı yerli yerinde. Gücü yeten ama hikmeti olmayandan korkulur. Hikmeti olan ama gücü yetmeyene güvenilmez. Rabbimiz ikisine birden sahip. O yüzden anlamadığımız yerde bile gönül rahatlığıyla diyebiliriz: Bildiği vardır.
Bir şey daha. Bu kadar sonsuz bir ilmin sahibi, bize konuşmuş. Elimizdeki Kur’an, o tükenmez kelimelerden bize ayrılan pay. Denizler mürekkep olsa bitmeyecek bir ilimden, bizim taşıyabileceğimiz kadarı indirilmiş. Bunu rafta bırakmak, mektubu açmadan saklamaya benzer.
28. ayet: Sekiz milyarın içinde tek kişi
Sizin yaratılmanız da, yeniden diriltilmeniz de ancak tek bir canın yaratılması ve diriltilmesi gibidir. Şüphesiz Allah her şeyi işitendir, her şeyi görendir.
Tefsirlerde aktarıldığına göre Mekkeli inkarcılar şöyle diyordu: “Allah bizi aşama aşama yarattı. Önce nutfe, sonra et, sonra kemik. Bu kadar insanı bir anda nasıl diriltecek?”
Yani kendi ölçüleriyle ölçüyorlardı. Bir insan bir işi yapar, ikincisinde yorulur, yüzüncüsünde tükenir. Onlar da Allah’ı kendileri gibi sandılar.
Cevap tek cümle: Hepinizi yaratmak, bir kişiyi yaratmak gibidir. O’nun için az ile çok, kolay ile zor yok.
Bunu anlamak bugün bize eskisinden daha kolay aslında. Bir düşünün: Bir mesaj yazıyorsunuz, bir kişiye göndermekle bir milyon kişiye göndermek arasında sizin için ne fark var? Tek tuş. İnsanın yaptığı bir sistem bile sayıdan etkilenmiyorsa, o sistemi yapan aklı yaratan Rabbimiz için sayı nedir ki? Bu sadece zihne yaklaştırmak için bir örnek, yoksa O’nun kudreti hiçbir şeye benzemez.
Ama ben bu ayette asıl başka bir şeye takılıyorum.
Dünyada sekiz milyarı aşkın insan var. Büyük şehirde yaşayanlar bilir, metroya binersiniz, binlerce yüz. Kimse kimseyi tanımıyor. İnsan bazen kendini bir sayı gibi hissediyor. Hastanede sıra numarası, bankada müşteri numarası, devlette kimlik numarası. “Ben olmasam kim fark eder” duygusu bu çağın en sessiz yarası.
Ayet bu yaraya dokunuyor. Hepiniz, tek bir can gibisiniz. Bu cümlenin öbür yüzü şu: Allah katında kalabalık yok. Her birimiz, sanki yaratılan tek kişiymişiz gibi özenle yaratıldık.
Parmak izinize bakın. Sekiz milyar insan, sekiz milyar ayrı iz. Sizden önce yaşayanlarda yoktu, sizden sonra gelende de olmayacak. Seri üretim değiliz. Her birimiz elde yapılmışız.
Ve ayet şöyle bitiyor: Allah Semî’dir, Basîrdir. İşitir ve görür.
Bu iki isim iki ayrı insana iki ayrı şey söylüyor.
Yalnız kalmış olana diyor ki: Gece yarısı kimse duymadan içinden geçirdiğin o dua var ya, duyuldu. Kimsenin fark etmediği o fedakârlığın, anneliğin, babalığın, sabrın var ya, görüldü. Teşekkür eden olmadı belki. Ama kayıt altında.
Kalabalığa güvenip rahat davranana da diyor ki: Herkes yapıyor diye senin yaptığın kaybolmuyor. Sahte hesabın arkasından yazdığın o kırıcı yorum, kapıyı kapatıp yaptığın o haksızlık, kimse bilmez sandığın o hesap. İşitildi ve görüldü.
Bugün her yerde kamera var, biliyoruz. Kameranın olduğu yerde insan kendine çekidüzen veriyor. Peki kameranın olmadığı yerde biz kimiz? İşte imanın gösterdiği yer orası.
Diriliş de böyle olacak. Topluca kalkacağız ama tek tek hesap vereceğiz. Kimse kalabalığın arkasına saklanamayacak, kimse de kalabalıkta unutulmayacak. Zulüm görmüş biri için bundan büyük teselli, zulüm etmiş biri için bundan büyük uyarı olabilir mi?
29. ayet: Gece, gündüz ve bize biçilen süre
Görmedin mi? Allah geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin içine sokar. Güneşi ve ayı emrine boyun eğdirmiştir; her biri belirlenmiş bir vakte kadar akıp gider. Ve Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.
Ayet bir soruyla başlıyor: Görmedin mi?
Samimi olalım. En son ne zaman gün doğumunu izlediniz? Telefonun ekranından değil, kendi gözünüzle. En son ne zaman başınızı kaldırıp aya baktınız?
Biz başı öne eğik bir nesiliz. Günde saatlerce aşağıya, avucumuzun içine bakıyoruz. Ayet başımızı yukarı kaldırıyor.
“Geceyi gündüzün içine sokar” ifadesine dikkat edin. Gece birden bastırmıyor. Akşam olurken ışık yavaş yavaş çekiliyor, sabah olurken yavaş yavaş geliyor. Mevsimden mevsime günler uzuyor, geceler kısalıyor, sonra tersine dönüyor. Her gün birkaç dakika. Kimseyi sarsmadan, kimseyi ürkütmeden.
Bu, Rabbimizin terbiye etme usulü. Her şey tedricen, alıştıra alıştıra. Biz ise her şeyi hemen istiyoruz. Hemen zengin olmak, hemen zayıflamak, hemen ünlü olmak, duamızın hemen kabulünü görmek. Gece ile gündüz bize sabır dersi veriyor: Güzel olan, acele gelmez.
Sonra güneş ve ay. “Boyun eğdirmiştir” buyuruyor. O koca güneş bir saniye şaşmıyor. Namaz vakitlerini yıllar öncesinden hesaplayabiliyoruz, çünkü o, emre itaat ediyor. Evrendeki her şey verilen görevi yapıyor. İtiraz hakkı verilen, “istemiyorum” diyebilen tek varlık insan. Ve en çok şikâyet eden de o.
Şimdi ayetin kalbine gelelim: “Her biri belirlenmiş bir vakte kadar akıp gider.”
Güneşin bile bir süresi var. Milyarlarca yıldır yanan o dev ateşin de bir son kullanma tarihi var. Güneşin eceli varsa, benim ecelim yok mu?
Peygamber Efendimiz buyuruyor ki, iki nimet vardır, insanların çoğu bunlarda aldanmıştır: sıhhat ve boş vakit.
Bu hadisi sanki bugün için söylemiş. Telefonlarımızda bir ayar var, ekran süresini gösteriyor. Bu akşam bir açıp bakın. Günde dört saat, beş saat, altı saat. Bunu yıla vurun, sonra ömre vurun. İnsan ömrünün yıllarını kaydırarak geçiriyor. Parmak kaydırıyor, ömür kayıyor.
Vakit, geri yüklenemeyen tek sermayemiz. Para kaybedilir, yine kazanılır. Sağlık bozulur, bazen düzelir. Ama dünkü günü hiçbir servet geri getiremez.
Hasan-ı Basrî’ye nispet edilen bir söz var: “Ey insanoğlu, sen günlerden ibaretsin. Bir gün gittiğinde, senden bir parça gitmiştir.” Bu sabah uyandığımızda dünkü halimizden bir gün eksiğiz.
Bu karamsarlık değil, tam tersi. Sürenin belli olduğunu bilen insan, gününün kıymetini bilir. Sınavın bitiş saatini bilen öğrenci kâğıdı boş bırakmaz.
Ve ayet yine bir isimle kapanıyor: Allah yaptıklarınızdan haberdardır. Habîr. Yani sadece dışını değil, iç yüzünü de bilir. O saatleri neyle geçirdiğimizi de bilir, niye öyle geçirdiğimizi de.
30. ayet: Gerçek olan ve geçici olan
Bu böyledir; çünkü Allah hakkın ta kendisidir. O’nu bırakıp da yalvardıkları ise bâtıldır. Ve şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür.
“Bu böyledir” diyor. Yani buraya kadar anlatılanların hepsi. Mülk O’nun, ilim O’nun, yaratmak ve diriltmek O’nun, geceyi gündüze katıp güneşi yürüten O. Neden? Çünkü Allah haktır.
Hak ne demek? Sabit olan, değişmeyen, yok olmayan, gerçek olan demek. Bâtıl ne demek? Boş olan, dayanıksız olan, yok olup giden demek.
Ayet indiğinde insanlar taştan, ağaçtan putlara yalvarıyordu. Biz bugün taşa tapmıyoruz, elhamdülillah. Ama kendimize bir soralım: İnsan neye dayanıyorsa, neden korkuyorsa, neyi kaybedince dünyası yıkılıyorsa, kalbinin kıblesi orasıdır.
Bugünün dayanaklarına bakalım.
Para. “Param olsun, gerisi hallolur” diyoruz. Sonra bir kriz geliyor, yılların birikimi bir gecede eriyor. Dayanak sandığımız şey elimizde kalıyor.
Makam. “Koltuğum sağlam” diyoruz. Bir imza, bir karar, koltuk gidiyor. Dün kapısında sıra bekleyenler bugün telefona çıkmıyor.
İnsanlar. “Arkamda falanca var” diyoruz. Falanca hastalanıyor, falanca değişiyor, falanca ölüyor.
Şöhret, beğeni, takipçi. Bir gün herkes sizi konuşuyor, ertesi gün başka birine geçiyor. Akışın hafızası yirmi dört saat.
Gençlik, sağlık, güzellik. Aynaya güveniyoruz. Ayna her sabah bize biraz daha farklı bir yüz gösteriyor.
Bunların hiçbiri kötü değil, yanlış anlaşılmasın. Para da lazım, dost da lazım, sağlık da nimet. Ama bunlar dayanılacak duvar değil. Bunlar geçici gölgeler. Gölgeye yaslanan düşer.
İnsanın başına gelen hayal kırıklıklarının çoğu, geçici olana kalıcı muamelesi yapmaktan doğar. Faniyi bâki sandık, gidince yıkıldık. Kulu Rab yerine koyduk, bizi yüzüstü bırakınca kırıldık.
İbrahim aleyhisselamı hatırlayın. Yıldıza baktı, battı. Aya baktı, battı. Güneşe baktı, o da battı. Ve o meşhur cümleyi söyledi: “Ben batıp gidenleri sevmem.”
Ne kadar sade, ne kadar derin bir ölçü. Bir şeye gönül bağlamadan önce kendimize sormamız gereken tek soru bu: Bu batar mı? Batacaksa sevilir, değer verilir, hakkı gözetilir. Ama sırt dayanmaz.
Ayetin son iki ismi Aliyy ve Kebîr. Yüce ve büyük. Biz bunu günde kaç kere söylüyoruz: Allahu ekber. Allah en büyüktür.
Her namaza bu cümleyle giriyoruz. Yani diyoruz ki: Patronumdan büyük. Borcumdan büyük. Hastalığımdan büyük. Korkumdan büyük. Ve aklımı meşgul eden o dertten de büyük.
Dilimiz söylüyor. Mesele, kalbin de buna inanması. Derdim büyük diyene şunu hatırlatmak lazım: Derdine Rabbinin ne kadar büyük olduğunu söyle.
Toparlayalım dostlar. Beş ayet okuduk, beş cümle aldık.
Elimdekiler benim değil, emanet. O halde kaybetmekten korkmuyorum, iyi bakmaya çalışıyorum.
Bildiklerim bir damla bile değil. O halde kibirlenmiyorum, anlamadığım yerde “bildiği vardır” diyorum.
Kalabalıkta kaybolmadım. İşitiliyorum ve görülüyorum. O halde yalnız değilim, başıboş da değilim.
Sürem belli. O halde bugünü harcamıyorum.
Gerçek olan yalnızca Allah. O halde sırtımı batıp gidene değil, hiç batmayana yaslıyorum.
Başta sormuştum: Bu kadar şeye sahipken neden bu kadar yorgunuz? Cevap sanırım ortaya çıktı. Çünkü bize ait olmayanı sahiplenmeye, bilemeyeceğimizi bilmeye, geçici olanı kalıcı kılmaya çalışıyoruz. Taşıyamayacağımız bir yükü omuzlamışız.
Bu ayetler yükü indiriyor. Mülk sahibine, ilim sahibine, hüküm sahibine bırakılınca insanın omuzları hafifliyor.
Bu hafta için küçük bir teklifim var. Günde bir kere, sadece bir dakika, telefonu bırakıp gökyüzüne bakın. Gece olur, gündüz olur, fark etmez. Bakın ve içinizden şunu söyleyin: “Göklerde ve yerde ne varsa O’nun. Ben de O’nunum.”
Rabbimiz bizi, emanetine sahip çıkan, vaktinin kıymetini bilen, hakkı hak bilip ona uyan, bâtılı bâtıl bilip ondan sakınan kullarından eylesin. Kalbimizi geçici olana değil, kendisine bağlasın. Bizi gördüğünü ve işittiğini bir an bile unutturmasın.
Ve son olarak size bir soru bırakıyorum, cevabını yorumlara yazarsanız sevinirim, ama asıl kendinize cevap verin:
Peki siz, bugüne kadar sırtınızı en çok neye yasladınız; o şey sizi hiç yüzüstü bıraktı mı?
Allah’a emanet olun. Selamün aleyküm ve rahmetullah.
